Omatają, czy motają?

W rodzinie omatnikowatych 5 pająków doczekało się polskich nazw. Pierwszy człon trzech z nich to „omatnik”: omatnik jasny, omatnik kulisty, omatnik łąkowy.

Skąd wzięła się nazwa rodzajowa „omatnik”? Widzimy tu wyraźnie podstawę „omat-” i przyrostek „-nik”, oznaczający wykonawcę czynności. Wniosek: omatniki o m a t a j ą. Cóż to jednak znaczy i kiedy w polszczyźnie pojawiło się to słowo?

W Słowniku polszczyzny XVI wieku znajdziemy czasownik „omatać” w znaczeniu „wprowadzić w błąd za pomocą oszustwa, podporządkować sobie”. U Lindego czytamy z kolei, że „omatać” znaczy „uwikłać, mataniem oszukać”. Nie znajdziemy u Lindego co prawda hasła „matanie”, jednak sprawdzić można, że „matać” to „kłamać”, a więc „matanie” to zapewne „kłamanie”. Omatniki byłyby więc pająkami, które poprzez matactwo („postępowanie nieuczciwe, podstępne, pełne kłamstw, wybiegów; czyn podstępny, oszustwo, krętactwo” wg Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego) chwytają swoje (często większe od siebie ofiary) – bardzo prawdopodobne, że stąd właśnie wzięła się ich nazwa, nie polują bowiem bezpośrednio atakując, a czekając aż ofiara wpadnie w ich sieć.

Można jednak pokusić się o alternatywną hipotezę.

Choć słowa „matać” i „motać” wywodzą się z dwóch różnych czasowników prasłowiańskich *matati i *motati, etymolodzy wskazują na możliwość zajścia w języku polskim „nawarstwienia” tych dwóch czasowników (Słownik etymologiczny języka polskiego W. Borysia; Etymologiczny słownik języka polskiego A. Bańkowskiego). „Matać” według Borysia może występować również w znaczeniu przypisywanemu zazwyczać czasownikowi „motać”, czyli „nawijać, obwijać, zwijać” (co wyniknąć mogło z regularnego wzdłużenia samogłoski „o” w samogłoskę „a”). Jeśli spojrzymy do Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego na hasło „matać”, zobaczymy, że faktycznie słowo to (choć przestarzałe) może mieć te właśnie dwa znaczenia: (1) „nawijać (nici, przędzę itp.) na co, obwijać wkoło czego, zawijać w motek”; (2) „posługiwać się matactwami, robić intrygi; wichrzyć, oszukiwać, kręcić” – w tej właśnie kolejności. Możemy przyjąć (a hipoteza ta wydaje mi się bardziej uzasadniona niż pierwsza), że omatniki to pająki, które omatają (obwijają siecią) swoje ofiary – to właśnie robią. Gdy ofiara przylepi się do sieci, wstrzykują w nią jad i owijają swoją nicią (przynajmniej jej kończyny).

Drugie człony nazw (zwane w nomenklaturze zoologicznej „epitetami gatunkowymi”) mają różne motywacje:

  1. omatnik jasny – wyraz „jasny” odnosi się oczywiście do ubarwienia pająka, który faktycznie jest jasny (konkretnie: żółtawy)
  2. omatnik kulisty – wyraz „kulisty” odnosi się do kształtu pajęczego odwłoka
  3. omatnik łąkowy – wyraz „łąkowy” odnosi się do środowiska życia pająków danego gatunku (spotkać je można na kwietnych łąkach, brzegach lasów, w zdziczałych ogrodach i starych parkach)

Pierwszy raz przyjrzeliśmy się bliżej nazwom zbudowanym w bardzo typowy sposób. Składającym się z nazwy rodzajowej w postaci rzeczownika i epitetu gatunkowego w postaci przymiotnika. Tak właśnie wygląda większość nazw w zbiorze, który analizuję.

Infromacje na temat omatników czerpię z różnych źródeł internetowych, m.in. Wikipedii oraz insektarium.net.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s