Dygresja na temat rodzin, z której wyszedł osobny wpis

Królestwo: zwierzęta
Typ: stawonogi
Gromada: pajęczaki
Rząd: pająki
Rodzina: krzyżakowate
Rodzaj: araneus
Gatunek: krzyżak ogrodowy

Oczywiście wszystkie pająki należą do tego samego królestwa, tego samego typu, tej samej gromady i tego samego rzędu. Należą jednak do różnych rodzin, rodzajów i gatunków. Nie znalazłam żadnej polskiej nazwy rodzaju, toteż interesować mnie będą jedynie rodziny i gatunki. W tym wpisie przyjrzę się tym pierwszym.

Jak udało mi się dowiedzieć od znajomego biologa, rodziny często nazywane są od charakterystycznego organizmu z danej grupy (oczywiście znanego w momencie nadawania nazwy rodzinie). Niestety, nie wszystkie nasosznikowate będą miały jako pierwszy człon nazwy wyraz „nasosznik” (co ułatwiłoby sprawę zwykłym użytkownikom i użytkowniczkom języka). Gatunki zalicza się do rodzin według klucza genetycznego, a geny przecież nie muszą się odbijać w postaci cechy charakterystycznej dla danego gatunku, dającego nazwę rodzinie.

Jedynie cztery rodziny pająków, które według Wikipedii występują w Polsce, nie mają (znowuż według Wikipedii) polskich nazw. Ale o ile pośród kwadratnikowatych znajdziemy kwadratnika, pośród krzyżakowatych krzyżaka, pośród gryzielowatych gryziela itd., jest też kilka pajęczych rodzin, których nazwy polskie nie wiążą się z żadną z polskich nazw gatunkowych osobników do nich należących: naśladownikowate, koliściakowate, pogońcowate, ciemieńcowate, zbrojnikowate, obniżowate i ukośnikowate (oraz kilka innych, których żaden z przedstawicieli nie ma nazwy polskiej, więc nie biorę ich pod uwagę w swoim zestawieniu).

Łatwo zauważyć, że wszystkie nazwy rodzin (i dotyczy to nie tylko pająków) tworzy się z jakiejś podstawy słowotwórczej oraz sufiksu -owate. W jednej z odpowiedzi opublikowanych na stronie poradni językowej PWN, można przeczytać wyjaśnienie znaczenia tego sufiksu (które oczywiście gra również w naszych nazwach pajęczych rodzin):

Przyrostek -owaty wskazuje na to, że coś, co jest określone zawierającym go przymiotnikiem, ma cechy rzeczy, zjawiska, osoby itp. nazwanej rzeczownikiem. Bluszczowate pnącze zatem to ‘pnącze podobne do bluszczu’ (a nie: ‘pnącze bluszczu’ – je nazwalibyśmy pnączem bluszczowym), wężowaty strumyk to ‘strumyk przypominający węża’ (podczas gdy wężowa skóra to ‘skóra węża’) itd. 

https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Kicz-kiczowaty-Dlaczego-nie-kiczowy;16626.html

Z kolei podstawę słowotwórczą stanowi zwykle nazwa jednego z pająków. Skąd jednak polskie nazwy rodzin pająków, w których nie nazwaliśmy żadnego z nich? Omówię dwie z nich, żeby zobrazować dwa różne sposoby ich powstawania:

Naśladownikowate to po prostu tłumaczenie nazwy łacińskiej tej rodziny (Mimetidae). Wzięła się ona oczywiście stąd, że NAŚLADUJĄ. Pająki z tej rodziny (choć jest to wiedza ze zgoła nienaukowych źródeł, które jednak wyglądają w mojej opinii wiarygodnie) naśladują zazwyczaj ofiary (lub potencjalnych partnerów/partnerki) pająków, które chcą upolować. Ciekawe mogą też być nazwy tej rodziny w innych językach (które wytworzyły dla niej nazwę niełacińską):
– ang. pirate spiders, hiszp. arañas pirata, port. Aranha Pirata (pająki piraty) – nazwa ta dziwi, gdyż pająki rodzaju pirata należą do innej rodziny, zwanej z kolei w wielu językach wilczymi pająkami (a po polski pogońcowatymi), ponieważ nazwy niepolskie nie wchodzą w zakres moich badań, pozostanę tylko przy zdziwieniu
– niem. Spinnenfresser (zjadacze pająków) – jak wspomniałam wcześniej, ich naśladownictwo ma na celu zjedzenie właśnie pająków, a więc nazwa również umotywowana zwyczajem, tym razem żywieniowym

Koliściakowate – widzimy, że poza sufiksem -akowate (który pojawia się też w innych nazwach rodzin, np. wełniakowate: WEŁN- + -akowate) i dość czytelną podstawą „liść”, mamy do czynienia jeszcze z przedrostkiem „ko-„, który według Słownika języka polskiego PWN pierwszym człon wyrazów złożonych tworzący m.in. nazwy rzeczy, w których współwystępują jakieś elementy. Elementem współwystępującym w liściach oraz wśród pająków koliściakowatych jest kształt liścia. Liście mają go naturalnie. Pająki koliściakowate z kolei (a przynajmniej część z nich) upodabnia się do liści i w ten sposób może między nimi schować. Ewentulanie elementem wspólnym mogłoby być też występowanie w tym samym miejscu. Niestety nie znam łaciny na tyle dobrze, aby dotrzeć do informacji, co oznacza nazwa łacińska (Uloboridae). Nazwa koliściakowate wydaje mi się utworzoną na gruncie polskim.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s